คดี ROSS คือคดีที่ Thomson Reuters เจ้าของฐานข้อมูลกฎหมาย Westlaw ฟ้อง ROSS Intelligence ที่นำบทสรุปประเด็นกฎหมายของ Westlaw ไปฝึก AI ค้นหากฎหมายที่ทำมาแข่งกัน และศาลอุทธรณ์สหรัฐฯ เพิ่งชี้ว่าไม่ใช่ fair use บทความนี้เขียนให้สตาร์ทอัพ AI สื่อ และผู้ทำฐานข้อมูลไทย ได้รู้ว่าการฝึกโมเดลจากงานของคนอื่นเสี่ยงตรงไหน และควรทำอะไรก่อน
ลองนึกภาพสตาร์ทอัพ legal tech ไทยที่อยากทำ AI ค้นคำพิพากษา แล้วดึงบทสรุปคำพิพากษาที่เว็บกฎหมายเจ้าหนึ่งเรียบเรียงไว้มาฝึกโมเดล พอเปิดตัว ลูกค้าก็เลิกจ่ายค่าสมาชิกเว็บเดิมมาใช้ AI ตัวใหม่แทน สถานการณ์แบบนี้คือแกนของคดี ROSS ที่ศาลอุทธรณ์สหรัฐฯ ตัดสินเมื่อ 30 กันยายน 2569
สรุปสั้น: ในคดี ROSS ศาลอุทธรณ์สหรัฐฯ ภาค 3 ยืนตามศาลแขวงเดลาแวร์ให้ Thomson Reuters ชนะ ROSS Intelligence ซึ่งนำ headnotes ของ Westlaw ไปฝึก AI ค้นหากฎหมายที่ทำมาแข่ง นับเป็นคำวินิจฉัยระดับศาลอุทธรณ์ครั้งแรกของสหรัฐฯ เรื่องการฝึก AI กับ fair use หลักที่ได้ไม่ใช่ “ฝึก AI ผิดเสมอ” แต่คือเมื่อ AI ไปแย่งตลาดของเจ้าของงาน ข้อต่อสู้เรื่อง fair use จะอ่อนลงมาก สตาร์ทอัพไทยจึงควรเปลี่ยนจากดึงข้อมูลมาก่อนเป็นขออนุญาตก่อน
คดี ROSS คืออะไร ศาลตัดสินว่าอย่างไร
คดี ROSS เป็นข้อพิพาทลิขสิทธิ์ระหว่าง Thomson Reuters กับ ROSS Intelligence ซึ่งนำบทสรุปประเด็นกฎหมาย (headnotes) ของ Westlaw ไปฝึก AI ค้นหากฎหมายที่ทำมาแข่งกัน ศาลอุทธรณ์สหรัฐฯ ภาค 3 (Third Circuit) ยืนตามศาลแขวงเดลาแวร์ว่า ROSS ละเมิดลิขสิทธิ์ และข้อต่อสู้เรื่อง fair use ฟังไม่ขึ้น
ศาลยืนว่า headnotes กว่า 2,000 รายการและระบบจัดหมวดหมู่ Key Number มีความสร้างสรรค์พอจะได้รับความคุ้มครองลิขสิทธิ์ ตามข่าวของ IPWatchdog และ World IP Review นี่คือคำวินิจฉัยระดับศาลอุทธรณ์ครั้งแรกของสหรัฐฯ ว่าการนำงานไปฝึก AI เข้าข่าย fair use หรือไม่
ผู้พิพากษา Stephanos Bibas ในชั้นต้นให้น้ำหนักกับสองปัจจัย ปัจจัยที่ 1 คือการใช้งานไม่ได้เปลี่ยนรูปแบบ (not transformative) เพราะเป็นสินค้าแข่ง และปัจจัยที่ 4 คือเป็นสินค้าทดแทนในตลาด (market substitute) ส่วนคำพิพากษาชั้นอุทธรณ์ยังปิดผนึกอยู่ คู่ความต้องเสนอส่วนที่ขอปกปิดภายใน 10 วัน เหตุผลฉบับเต็มจึงยังไม่เปิดเผย
| ประเด็น | ข้อเท็จจริงตามข่าว |
|---|---|
| คู่ความ | Thomson Reuters (เจ้าของ Westlaw) กับ ROSS Intelligence |
| ศาล | ศาลอุทธรณ์สหรัฐฯ ภาค 3 ยืนตามศาลแขวงเดลาแวร์ |
| งานที่พิพาท | headnotes กว่า 2,000 รายการ และระบบ Key Number |
| ผลคดี | ได้รับความคุ้มครองลิขสิทธิ์ · ข้อต่อสู้ fair use ไม่ขึ้น |
| สถานะคำพิพากษา | ปิดผนึก ให้เสนอส่วนที่ต้องปกปิดภายใน 10 วัน |
คดี ROSS กระทบธุรกิจไทยอย่างไร
คดี ROSS กระทบธุรกิจไทยที่ฝึก AI จากเนื้อหาของคนอื่น โดยเฉพาะเมื่อ AI นั้นขายในตลาดเดียวกับเจ้าของข้อมูล คำพิพากษาสหรัฐฯ ไม่ผูกพันศาลไทย แต่สะท้อนตรรกะที่ศาลและคู่ค้าต่างประเทศจะใช้ ส่วนนี้เป็นการวิเคราะห์ของผู้เขียน
สตาร์ทอัพ legal tech และผู้ทำฐานข้อมูล
สตาร์ทอัพ legal tech ไทยที่ฝึกโมเดลจากบทสรุปคำพิพากษาที่มีคนเรียบเรียงไว้ อยู่ในสถานการณ์ใกล้เคียงคดี ROSS มากที่สุด ตัวคำพิพากษาของศาลอาจเป็นข้อมูลสาธารณะ แต่บทสรุป การจัดหมวดหมู่ และคำอธิบายที่บรรณาธิการเขียนขึ้นเป็นงานสร้างสรรค์ที่มีเจ้าของ
ไทยยังไม่มีบทยกเว้นเรื่องการทำเหมืองข้อความและข้อมูล (TDM) ใน พ.ร.บ.ลิขสิทธิ์อย่างชัดเจน ข้อยกเว้นการละเมิดลิขสิทธิ์ที่มีอยู่จึงต้องตีความเป็นรายกรณี ผู้เขียนมองว่าถ้า AI ของเราทำให้ลูกค้าของเจ้าของข้อมูลย้ายมาหาเรา โอกาสที่ข้อยกเว้นจะช่วยได้ก็ยิ่งน้อยลง
สื่อและผู้ผลิตเนื้อหา
สื่อไทยอยู่ได้ทั้งสองฝั่ง ฝั่งหนึ่งคือเจ้าของบทความที่อาจถูกดึงไปฝึก AI ที่สรุปข่าวแข่ง อีกฝั่งคือสื่อที่ใช้ AI สรุปเนื้อหาจากสำนักข่าวอื่น หลักจากคดี ROSS ทำให้สื่อที่เป็นเจ้าของงานมีข้อโต้แย้งที่หนักขึ้นในการเจรจาไลเซนส์ อ่านมุมสัญญาของครีเอเตอร์ได้ที่ ศาลมิวนิกตัดสินข้อสัญญาให้สิทธิฝึก AI จากงานนักข่าวฟรีแลนซ์เป็นโมฆะ ครีเอเตอร์และสื่อไทยต้องทบทวนสัญญาอย่างไร
องค์กรที่ซื้อ AI มาใช้
องค์กรที่ซื้อเครื่องมือ AI ไม่ได้ฝึกโมเดลเอง แต่ยังรับความเสี่ยงได้ถ้าผู้ขายถูกฟ้องและต้องหยุดให้บริการ ผู้ซื้อจึงควรขอคำรับรองเรื่องที่มาของข้อมูลฝึก และข้อชดใช้ความเสียหาย (indemnity) ถ้ามีการฟ้องเรื่องลิขสิทธิ์ คำถามสำคัญในการทำ due diligence AI จึงเปลี่ยนเป็น “AI ตัวนี้แข่งกับใคร”
ถ้าไม่ทบทวนข้อมูลฝึกหลังคดี ROSS จะเสี่ยงอะไร
ถ้าไม่ทบทวนข้อมูลฝึกหลังคดี ROSS ความเสี่ยงแรกคือถูกเจ้าของข้อมูลฟ้อง โดยเฉพาะเมื่อขายสินค้าในตลาดเดียวกัน ความเสี่ยงที่สองคือการระดมทุนหรือขายบริษัทสะดุด เพราะนักลงทุนต่างประเทศเริ่มถามเรื่องที่มาของข้อมูลฝึกตามแนวคดีนี้ ความเสี่ยงที่สามคืออาจต้องฝึกโมเดลใหม่ทั้งหมดถ้าต้องเอาข้อมูลชุดที่มีปัญหาออก ซึ่งแพงกว่าการขออนุญาตตั้งแต่แรกหลายเท่า
สตาร์ทอัพ AI ไทยควรทำอะไรตอนนี้
สตาร์ทอัพ AI ไทยควรเริ่มจากการรู้ว่าข้อมูลฝึกแต่ละชุดมาจากไหน แล้วแยกชุดที่เสี่ยงออกมาจัดการก่อน สี่ข้อนี้ช่วยลดความเสี่ยงได้มากที่สุด
- 1. ทำทะเบียนที่มาข้อมูลฝึก (training data provenance) ระบุแหล่ง วันที่ดึง และเงื่อนไขการใช้ของข้อมูลแต่ละชุด
- 2. แยกข้อมูลที่มาจากคู่แข่งหรือฐานข้อมูลเชิงพาณิชย์ ถามว่า AI ของเราแข่งกับเจ้าของข้อมูลชุดนี้หรือไม่ ถ้าใช่ ให้เจรจาไลเซนส์หรือเอาออก
- 3. เปลี่ยนนโยบายจาก scrape first เป็น license first ให้ทีมเทคนิคขออนุมัติฝ่ายกฎหมายก่อนดึงข้อมูลชุดใหม่ที่มีเจ้าของชัดเจน
- 4. ถ้าเป็นผู้ซื้อ AI ให้ขอคำรับรองและ indemnity เขียนในสัญญาว่าผู้ขายรับผิดชอบถ้ามีการฟ้องเรื่องลิขสิทธิ์ของข้อมูลฝึก
ถ้าองค์กรต้องการคนช่วยทำทะเบียนที่มาข้อมูลฝึกและตรวจสัญญาซื้อ AI ดูรายละเอียดได้ที่ บริการ AI Governance และ PDPA ของ Kooru และอ่านแนวทางของศาลจีนเรื่องเดียวกันได้ที่ ศาลประชาชนสูงสุดจีนออกหลักเกณฑ์คดี AI ฉบับแรก ผู้พัฒนาต้องแสดงที่มาข้อมูลฝึกเมื่อถูกฟ้อง ธุรกิจไทยที่ใช้ AI ควรเก็บหลักฐานอะไร
มุมมองผู้เชี่ยวชาญ
ในฐานะคนที่เรียนกฎหมายทรัพย์สินทางปัญญาและทำงานกับทีม AI ผมคิดว่าคดีนี้ถูกอ่านผิดได้ง่าย ศาลไม่ได้บอกว่าการฝึก AI ผิดเสมอ ศาลบอกว่าถ้าคุณเรียนจากใครแล้วไปแย่งลูกค้าของคนนั้น อย่าหวังว่า fair use จะช่วย สำหรับไทยที่ยังไม่มีข้อยกเว้น TDM ชัดเจน ความเสี่ยงยิ่งสูงกว่า ผมแนะนำให้สตาร์ทอัพตั้งคำถามกับข้อมูลทุกชุดว่า ถ้าเจ้าของเห็นสินค้าของเรา เขาจะรู้สึกว่าโดนแย่งตลาดหรือไม่
— Phuwara Krobtaku —
LL.M. (IP & IT) | M.S. (IT) | Thai Barrister & Attorney-at-Law
คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับคดี ROSS
คดี ROSS คืออะไร
คดี ROSS คือคดีที่ Thomson Reuters เจ้าของ Westlaw ฟ้อง ROSS Intelligence ที่นำ headnotes ของ Westlaw ไปฝึก AI ค้นหากฎหมายที่ทำมาแข่งกัน ศาลอุทธรณ์สหรัฐฯ ภาค 3 ยืนให้ Thomson Reuters ชนะ และชี้ว่าข้อต่อสู้เรื่อง fair use ฟังไม่ขึ้น
คดี ROSS แปลว่าการฝึก AI ด้วยงานลิขสิทธิ์ผิดทุกกรณีไหม
ไม่ใช่ หลักที่ศาลชั้นต้นใช้เน้นว่าการใช้งานไม่ได้เปลี่ยนรูปแบบและเป็นสินค้าทดแทนในตลาด เมื่อ AI แข่งกับเจ้าของงานโดยตรง ข้อต่อสู้เรื่อง fair use จึงอ่อนลงมาก ส่วนเหตุผลฉบับเต็มของศาลอุทธรณ์ยังปิดผนึกอยู่
กฎหมายไทยอนุญาตให้ดึงข้อมูลไปฝึก AI ไหม
พ.ร.บ.ลิขสิทธิ์ของไทยยังไม่มีบทยกเว้นเรื่องการทำเหมืองข้อความและข้อมูล (TDM) อย่างชัดเจน การนำงานที่มีลิขสิทธิ์ไปฝึก AI จึงต้องพิจารณาข้อยกเว้นการละเมิดเป็นรายกรณี ทางที่ปลอดภัยกว่าคือขออนุญาตหรือทำไลเซนส์ก่อนใช้
ซื้อ AI มาใช้ในองค์กร ต้องระวังเรื่องลิขสิทธิ์ข้อมูลฝึกไหม
ต้องระวัง เพราะถ้าผู้ขายถูกฟ้องเรื่องข้อมูลฝึก บริการที่องค์กรใช้อาจสะดุด ผู้ซื้อควรขอคำรับรองเรื่องที่มาของข้อมูลฝึกและข้อชดใช้ความเสียหาย (indemnity) ไว้ในสัญญา
แหล่งอ้างอิง
- IPWatchdog — (อ่านต้นฉบับ) — อ่านข่าวคำพิพากษาศาลอุทธรณ์ภาค 3 คดี ROSS ที่ IPWatchdog
- World IP Review — (อ่านต้นฉบับ) — อ่านข่าว Thomson Reuters ชนะคดีลิขสิทธิ์ AI ที่ World IP Review
อ่านบทความกฎหมายเทคโนโลยีและทรัพย์สินทางปัญญาอื่น ๆ ได้ที่ หมวด Tech Law & IP
บทความนี้เป็นการสรุปข่าวและให้ข้อมูลทั่วไป ไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมาย หากต้องการคำปรึกษาเฉพาะกรณีของธุรกิจคุณ ควรปรึกษาผู้เชี่ยวชาญ
