สิทธิฝึก AI กำลังแทรกเข้ามาในสัญญาจ้างครีเอเตอร์แบบที่หลายคนไม่ทันสังเกต ลองนึกภาพช่างภาพฟรีแลนซ์ที่รับงานสำนักข่าวออนไลน์ หรือนักเขียนที่รับจ้างเขียนบทความให้แบรนด์ แล้วในสัญญามีบรรทัดเล็ก ๆ ว่า “ผู้ว่าจ้างมีสิทธิ์นำงานไปใช้กับ AI” ศาลในเยอรมนีเพิ่งตัดสินว่าข้อแบบนี้ ถ้าเขียนกว้างและไม่โปร่งใส อาจเป็นโมฆะได้
สรุปสั้น: ศาลแห่งรัฐมิวนิก ที่ 1 (คดี 42 O 5002/25) ชี้ว่าข้อสัญญาที่ให้หนังสือพิมพ์ Süddeutsche Zeitung นำงานของนักข่าวฟรีแลนซ์ไปใช้เพื่อฝึกและประยุกต์ใช้ AI ไม่โปร่งใส จึงเป็นโมฆะ ข้อที่บังคับให้ส่งข้อมูลวิจัยและบันทึก prompt ก็เป็นโมฆะเช่นกัน คดียังไม่ถึงที่สุด สำหรับไทย คำตัดสินนี้ยังไม่ผูกพันศาลไทย แต่ใช้เป็นแม่แบบในการต่อรองข้อสิทธิฝึก AI ในสัญญาจ้างได้
คดีสิทธิฝึก AI ที่ศาลมิวนิก คืออะไร เกิดอะไรขึ้น
คดีสิทธิฝึก AI ที่ศาลมิวนิก คือคดีที่ศาลแห่งรัฐมิวนิก ที่ 1 ของเยอรมนี พิจารณาข้อสัญญาที่หนังสือพิมพ์ Süddeutsche Zeitung ใช้กับนักข่าวฟรีแลนซ์ และชี้ว่าข้อที่ให้สิทธิ์นำงานไป “ใช้เพื่อฝึกและประยุกต์ใช้ AI” ไม่โปร่งใส จึงเป็นโมฆะ ver.di และ turi2 รายงานเรื่องนี้เมื่อวันที่ 23 กันยายน 2569
ศาลไม่ได้หยุดแค่ข้อ AI ข้อสัญญาที่บังคับให้นักข่าวส่งข้อมูลวิจัยและบันทึก prompt ให้ผู้ว่าจ้าง ก็ถูกชี้ว่าเป็นโมฆะเช่นกัน คดียังไม่ถึงที่สุด จึงอาจเปลี่ยนได้ในศาลที่สูงขึ้น
| ประเด็น | ข้อเท็จจริงตามข่าว |
|---|---|
| ศาล | LG München I (ศาลแห่งรัฐมิวนิก ที่ 1) เยอรมนี |
| เลขคดี | 42 O 5002/25 |
| ผู้ว่าจ้างในสัญญา | หนังสือพิมพ์ Süddeutsche Zeitung |
| ผู้ได้รับผลกระทบ | นักข่าวฟรีแลนซ์ |
| ข้อที่เป็นโมฆะ (1) | ให้ใช้งาน “เพื่อฝึกและประยุกต์ใช้ AI” เพราะไม่โปร่งใส |
| ข้อที่เป็นโมฆะ (2) | บังคับส่งข้อมูลวิจัยและบันทึก prompt |
| สถานะคดี | ยังไม่ถึงที่สุด |
| วันที่รายงาน | 23 กันยายน 2569 (ver.di / turi2) |
สิทธิฝึก AI ในสัญญาจ้าง กระทบครีเอเตอร์และธุรกิจไทยอย่างไร
สิทธิฝึก AI ในสัญญาจ้างกระทบคนไทย 3 กลุ่ม คือครีเอเตอร์และฟรีแลนซ์ที่เป็นฝ่ายเซ็น สื่อและแบรนด์ที่เป็นฝ่ายร่างสัญญา และบริษัท AI ที่ซื้อข้อมูลต่อจากสื่อ คำตัดสินของศาลเยอรมนีไม่ผูกพันศาลไทย ส่วนนี้เป็นการวิเคราะห์ของผู้เขียนว่าหลักคิดจากคดีนี้นำมาใช้ในไทยได้อย่างไร
ครีเอเตอร์และฟรีแลนซ์ไทยควรอ่านสัญญาตรงไหน
ครีเอเตอร์และฟรีแลนซ์ไทยควรหาข้อที่พูดถึงสิทธิฝึก AI ในสัญญาทุกฉบับ เพราะข้อแบบนี้มักซ่อนอยู่ในหมวดการโอนสิทธิ์หรือการอนุญาตให้ใช้งาน และเขียนด้วยถ้อยคำกว้าง ๆ อย่าง “ทุกรูปแบบ ทุกเทคโนโลยี ทั้งที่มีอยู่และจะมีในอนาคต”
พูดง่าย ๆ คือ ถ้าสัญญาไม่บอกว่าจะฝึก AI อะไร ของใคร เพื่ออะไร และจ่ายเพิ่มหรือไม่ คุณกำลังให้สิทธิ์ที่ตัวเองประเมินค่าไม่ได้ ศาลมิวนิกใช้เหตุผลเรื่องความไม่โปร่งใสนี้เองในการตัดข้อสัญญาทิ้ง
ข้อที่ขอบันทึก prompt ก็ต้องระวัง นักข่าวหรือนักเขียนที่ใช้ AI ช่วยค้นข้อมูล อาจมีชื่อแหล่งข่าว ข้อมูลลูกค้า หรือวิธีทำงานเฉพาะตัวอยู่ใน prompt การส่งบันทึกทั้งหมดให้ผู้ว่าจ้างจึงเสี่ยงทั้งเรื่องความลับและ PDPA
สื่อ แบรนด์ และเอเจนซีที่เป็นฝ่ายร่างสัญญา
สื่อ แบรนด์ และเอเจนซีที่อยากได้สิทธิฝึก AI ควรเขียนข้อสัญญาให้เจาะจงและโปร่งใส เพราะข้อสัญญาสำเร็จรูปที่กว้างเกินไปเสี่ยงถูกตัดทิ้งทั้งข้อ แล้วสิ่งที่คิดว่ามีสิทธิ์อาจหายไปทั้งหมด
ในไทย พ.ร.บ.ข้อสัญญาที่ไม่เป็นธรรม พ.ศ. 2540 เปิดช่องให้ศาลพิจารณาข้อสัญญาสำเร็จรูปที่ทำให้อีกฝ่ายรับภาระเกินสมควร และสั่งให้มีผลเท่าที่เป็นธรรมได้ ผู้เขียนมองว่าข้อสิทธิฝึก AI แบบเหมารวมในสัญญาจ้างฟรีแลนซ์ เป็นประเด็นที่มีโอกาสถูกหยิบยกได้ในอนาคต แม้ยังไม่มีคดีไทยตัดสินเรื่องนี้ตรง ๆ ติดตามประเด็นลิขสิทธิ์และสัญญาได้ที่ หมวด Tech Law & IP
ตัวอย่างสมมติ: สำนักข่าวออนไลน์ที่มีช่างภาพฟรีแลนซ์ 50 คน ใช้สัญญาแบบฟอร์มเดียวกันทุกคน ถ้าข้อสิทธิฝึก AI ถูกตัดสินว่าไม่เป็นธรรมกับคนหนึ่ง ข้อเดียวกันในสัญญาอีก 49 ฉบับก็ถูกตั้งคำถามได้เหมือนกัน
บริษัท AI ที่ซื้อข้อมูลหรือคอนเทนต์ต่อ
บริษัท AI ที่ซื้อหรือขอใช้คอนเทนต์จากสื่อเพื่อฝึกโมเดล ควรตรวจว่าสื่อได้สิทธิฝึก AI มาจากเจ้าของงานจริงหรือไม่ ถ้าสิทธิ์ต้นทางเป็นโมฆะ สิทธิ์ที่ส่งต่อมาก็อาจไม่มั่นคงไปด้วย
นี่คือการตรวจสอบห่วงโซ่สิทธิ์ (chain of rights) ที่ทีมกฎหมายของบริษัท AI ควรทำก่อนเซ็นสัญญาซื้อข้อมูล อ่านประเด็นการกำกับดูแล AI เพิ่มเติมได้ที่ หมวด AI & Governance
ถ้าไม่ทำอะไรเลย จะเสี่ยงอะไร
ถ้าครีเอเตอร์ไม่อ่านข้อสิทธิฝึก AI ความเสี่ยงคือยกสิทธิ์ในงานของตัวเองให้ไปฝึกระบบที่อาจมาแข่งกับตัวเอง โดยไม่ได้ค่าตอบแทนเพิ่ม ถ้าสื่อหรือแบรนด์ยังใช้ข้อสัญญาเหมารวม ความเสี่ยงคือข้อนั้นถูกตัดทิ้งในวันที่มีข้อพิพาท และโครงการ AI ที่วางแผนไว้ต้องสะดุด ส่วนบริษัท AI เสี่ยงซื้อข้อมูลที่สิทธิ์ต้นทางไม่ชัด
ครีเอเตอร์และผู้ว่าจ้างควรทำอะไรตอนนี้
ครีเอเตอร์และผู้ว่าจ้างควรเริ่มจากเปิดสัญญาที่ใช้อยู่ แล้วหาทุกข้อที่เกี่ยวกับสิทธิฝึก AI และบันทึก prompt ห้าข้อนี้ทำได้ทันทีโดยไม่ต้องรอคดีเยอรมนีถึงที่สุด
- 1. ค้นคำว่า AI, machine learning, training ในสัญญาทุกฉบับ รวมถึงหมวดการโอนสิทธิ์และการอนุญาตให้ใช้งาน
- 2. ถามให้ชัดว่าฝึก AI อะไร ของใคร เพื่ออะไร นานเท่าไร ถ้าผู้ว่าจ้างตอบไม่ได้ ข้อนั้นยังไม่โปร่งใสพอ
- 3. ขอแยกค่าตอบแทนสำหรับสิทธิฝึก AI ไม่รวมไว้ในค่าจ้างเขียนหรือค่าภาพแบบเหมา
- 4. ปฏิเสธหรือจำกัดข้อบังคับส่งบันทึก prompt และข้อมูลวิจัย โดยเฉพาะถ้ามีข้อมูลแหล่งข่าวหรือข้อมูลส่วนบุคคลอยู่ในนั้น
- 5. ฝ่ายผู้ว่าจ้าง: เขียนข้อสิทธิฝึก AI ใหม่ให้เจาะจง ระบุระบบ วัตถุประสงค์ และค่าตอบแทน เพื่อลดโอกาสถูกตัดทิ้งเมื่อมีข้อพิพาท
ถ้าองค์กรต้องการคนช่วยทบทวนข้อสัญญาเรื่อง AI และข้อมูล ดูรายละเอียดได้ที่ บริการ AI Governance และ PDPA ของ Kooru
มุมมองผู้เชี่ยวชาญ
ผมคิดว่าครีเอเตอร์ไทยควรจับตาคดีนี้ เพราะคำว่า AI ในสัญญาจ้างมักถูกเขียนรวมไว้ในหมวดโอนสิทธิ์โดยไม่มีใครอธิบาย คดีที่มิวนิกบอกเราว่า สิทธิ์ที่ได้มาเพราะอีกฝ่ายไม่รู้ตัว ไม่ใช่สิทธิ์ที่มั่นคง สำหรับผู้ว่าจ้าง การเขียนให้ชัดและจ่ายให้เป็นธรรมถูกกว่าการเสียสิทธิ์ทั้งข้อในวันที่มีข้อพิพาท ส่วนครีเอเตอร์ อย่ากลัวที่จะถามว่างานของเราจะไปสอน AI ตัวไหน
— Phuwara Krobtaku —
LL.M. (IP & IT) | M.S. (IT) | Thai Barrister & Attorney-at-Law
คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับสิทธิฝึก AI
สิทธิฝึก AI ในสัญญาจ้างคืออะไร
สิทธิฝึก AI คือข้อที่ผู้ว่าจ้างขอไว้ในสัญญา เพื่อนำงานเขียน ภาพ หรือคลิปที่จ้างทำไปใช้สอนระบบ AI ในคดีที่มิวนิก ข้อสัญญาเขียนว่าให้ใช้เพื่อฝึกและประยุกต์ใช้ AI ซึ่งศาลเห็นว่าไม่โปร่งใส
ศาลมิวนิกตัดสินว่าอย่างไร
ศาลแห่งรัฐมิวนิก ที่ 1 ในคดี 42 O 5002/25 ชี้ว่าข้อสัญญาที่ให้ Süddeutsche Zeitung ใช้งานของนักข่าวฟรีแลนซ์ฝึก AI เป็นโมฆะเพราะไม่โปร่งใส และข้อที่บังคับส่งข้อมูลวิจัยกับบันทึก prompt ก็เป็นโมฆะด้วย คดียังไม่ถึงที่สุด
คำตัดสินนี้ใช้กับสัญญาในไทยได้ไหม
คำตัดสินของศาลเยอรมนีไม่ผูกพันศาลไทยโดยตรง แต่หลักเรื่องความโปร่งใสของข้อสัญญาใช้ประกอบการต่อรองได้ และไทยมี พ.ร.บ.ข้อสัญญาที่ไม่เป็นธรรม พ.ศ. 2540 ที่ให้ศาลพิจารณาข้อสัญญาสำเร็จรูปที่ไม่เป็นธรรม
ฟรีแลนซ์ควรต่อรองเรื่องสิทธิฝึก AI อย่างไร
ให้ถามว่าจะฝึก AI อะไร ของใคร เพื่ออะไร และนานเท่าไร แล้วขอแยกค่าตอบแทนสำหรับสิทธิ์นี้ ถ้ามีข้อบังคับส่งบันทึก prompt ให้ขอจำกัดหรือตัดออก
แหล่งอ้างอิง
- ver.di (M – Menschen Machen Medien) — (อ่านต้นฉบับ) — อ่านที่ ver.di
อ่านหลักการคัดเลือกและตรวจสอบข่าวของเราได้ที่ นโยบายบรรณาธิการ
บทความนี้เป็นการสรุปข่าวและให้ข้อมูลทั่วไป ไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมาย หากต้องการคำปรึกษาเฉพาะกรณีของธุรกิจคุณ ควรปรึกษาผู้เชี่ยวชาญ
