ศาลจีน คดี AI กลายเป็นเรื่องที่บริษัทไทยควรรู้ แม้จะไม่ได้ทำธุรกิจในจีน ลองนึกภาพเอเจนซี่ที่ใช้ AI ทำเสียงเลียนคนดังลงโฆษณา หรือบริษัทที่นำเอกสารลูกค้าไป fine-tune แชตบอต แล้ววันหนึ่งถูกถามในศาลว่า “ข้อมูลที่ใช้ฝึกมาจากไหน” ศาลประชาชนสูงสุดจีนเพิ่งวางหลักให้ผู้พัฒนาต้องตอบคำถามนี้ให้ได้ และหลักเกณฑ์มีผลแล้ว
สรุปสั้น: ศาลประชาชนสูงสุดจีนออกหลักเกณฑ์การพิจารณาคดี AI ระดับประเทศฉบับแรก มีผลทันทีตั้งแต่ 7 กันยายน 2569 ผู้ให้บริการ GenAI ต้องจัดการเมื่อได้รับแจ้งการละเมิด ผู้พัฒนาที่อ้างว่าไม่ละเมิดต้องแสดงแหล่งข้อมูลฝึก บันทึกการฝึก และวิธีทำงานของโมเดล และการสลับหน้าหรือโคลนเสียงคนโดยไม่ได้รับความยินยอมถือเป็นการละเมิดสิทธิในบุคลิกภาพ ไทยยังไม่มีหลักแบบนี้ แต่ธุรกิจไทยที่ใช้ AI ควรเริ่มเก็บหลักฐานที่มาของข้อมูลตั้งแต่วันนี้
หลักเกณฑ์คดี AI ของศาลจีน คืออะไร เกิดอะไรขึ้น
หลักเกณฑ์คดี AI ของศาลจีนคือ “ความเห็นของศาลประชาชนสูงสุดว่าด้วยการพิจารณาคดีเกี่ยวกับ AI” ซึ่ง China IP Law Update รายงานว่าออกเมื่อ 7 กันยายน 2569 และมีผลทันที นับเป็นแนวทางระดับประเทศฉบับแรกที่บอกศาลทั่วจีนว่าควรตัดสินคดี AI อย่างไร
หลักเกณฑ์นี้วางไว้หลายเรื่องพร้อมกัน เรื่องแรกคือผู้ให้บริการ GenAI ต้องดำเนินการเมื่อได้รับแจ้งว่ามีการละเมิด ถ้าเพิกเฉยต้องรับผิดทางละเมิด เรื่องที่สองคือภาระการพิสูจน์ ถ้าผู้พัฒนาอ้างว่าไม่ได้ละเมิด ต้องแสดงแหล่งข้อมูลฝึก บันทึกกระบวนการฝึก และวิธีทำงานของโมเดล
เรื่องที่สามคือการใช้ AI สลับหน้า (face-swap) หรือโคลนเสียง (voice cloning) ของบุคคลที่ระบุตัวได้โดยไม่ได้รับความยินยอม ถือเป็นการละเมิดสิทธิในบุคลิกภาพ และครอบคลุมถึงการสร้างภาพของผู้ที่เสียชีวิตแล้วด้วย ส่วนคำถามว่างานที่ AI สร้างมีลิขสิทธิ์หรือไม่ ศาลเลือกไม่ตัดสิน
| ประเด็น | ข้อเท็จจริงตามข่าว |
|---|---|
| ผู้ออก | ศาลประชาชนสูงสุดจีน |
| ชื่อ | ความเห็นของศาลประชาชนสูงสุดว่าด้วยการพิจารณาคดีเกี่ยวกับ AI |
| วันที่ | 7 กันยายน 2569 มีผลทันที |
| หน้าที่ผู้ให้บริการ GenAI | ต้องดำเนินการเมื่อได้รับแจ้งการละเมิด ถ้าเพิกเฉยต้องรับผิดทางละเมิด |
| ภาระของผู้พัฒนาที่อ้างว่าไม่ละเมิด | แสดงแหล่งข้อมูลฝึก บันทึกการฝึก และวิธีทำงานของโมเดล |
| Face-swap / voice cloning โดยไม่ยินยอม | ละเมิดสิทธิในบุคลิกภาพ รวมถึงภาพผู้เสียชีวิต |
| ลิขสิทธิ์งานที่ AI สร้าง | ศาลไม่ตัดสิน |
ศาลจีน คดี AI กระทบธุรกิจไทยอย่างไร
ศาลจีน คดี AI กระทบธุรกิจไทยทางอ้อมแต่ชัดเจน เพราะหลักเกณฑ์นี้บอกทิศทางว่า “หลักฐานที่มาของข้อมูล” จะเป็นสิ่งที่ศาลขอเมื่อเกิดข้อพิพาท ส่วนนี้เป็นการวิเคราะห์ของผู้เขียน แยกตามกลุ่มที่เกี่ยวข้อง
บริษัทไทยที่ fine-tune AI ด้วยข้อมูลลูกค้าหรือคอนเทนต์ของคนอื่น
บริษัทไทยที่นำข้อมูลลูกค้าหรือคอนเทนต์ของบุคคลที่สามไป fine-tune โมเดล คือกลุ่มที่ควรเรียนจากหลักของจีนมากที่สุด เพราะถ้าวันหนึ่งถูกกล่าวหาว่าละเมิด สิ่งเดียวที่ช่วยได้คือบันทึกว่าข้อมูลมาจากไหนและมีสิทธิใช้หรือไม่
ลองนึกภาพ ตัวอย่างสมมติ: บริษัทประกันขนาดกลางนำบทความจากเว็บคู่แข่งและอีเมลลูกค้าเก่าไปฝึกแชตบอตตอบคำถาม สองปีต่อมามีคนร้องว่าแชตบอตตอบด้วยข้อความที่เหมือนงานเขียนของเขา ถ้าบริษัทไม่มีบันทึกที่มาของข้อมูลฝึก ก็แทบไม่มีอะไรไปยืนยันกับใครได้เลย
พ.ร.บ.ลิขสิทธิ์ของไทยยังไม่มีข้อยกเว้นเรื่องการทำเหมืองข้อความและข้อมูล (TDM) ดังนั้นการนำงานของคนอื่นไปฝึก AI ในไทยยังเป็นพื้นที่สีเทา ยิ่งเป็นสีเทา หลักฐานว่าได้ข้อมูลมาอย่างไรยิ่งมีค่า
เอเจนซี่และแบรนด์ที่ใช้หน้าหรือเสียงคนดังด้วย AI
เอเจนซี่และแบรนด์ที่ใช้ AI สร้างหน้าหรือเสียงเลียนคนดังเสี่ยงโดยตรง หลักของจีนชัดว่าการสลับหน้าหรือโคลนเสียงคนที่ระบุตัวได้โดยไม่ได้รับความยินยอมคือการละเมิด และรวมถึงคนที่เสียชีวิตไปแล้ว
ในไทย คดีแบบนี้ยังต้องใช้กฎหมายหลายฉบับประกอบกัน ได้แก่ ความรับผิดทางละเมิดตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 420, PDPA เพราะหน้าและเสียงเป็นข้อมูลส่วนบุคคล และ พ.ร.บ.คอมพิวเตอร์ มาตรา 16 เรื่องการตัดต่อภาพผู้อื่น แบรนด์ที่ทำแคมเปญในหลายประเทศจึงควรถือหลักเดียวกันทุกตลาด คือขอความยินยอมเป็นลายลักษณ์อักษรก่อนเสมอ
ผู้ให้บริการ AI จีนที่ขายเข้าไทย
ผู้ให้บริการ AI จีนที่ขายบริการเข้าไทยมีแนวโน้มจะเริ่มเก็บบันทึกที่มาของข้อมูลฝึกอย่างเป็นระบบ เพื่อรับมือภาระการพิสูจน์ในบ้านตัวเอง ลูกค้าไทยใช้จังหวะนี้ขอเอกสารจากผู้ขายได้ ส่วนร่าง พ.ร.บ. AI ของไทยยังไม่มีหลักเรื่องภาระการพิสูจน์แบบนี้ ติดตามประเด็นกฎหมายเทคโนโลยีได้ที่ หมวด Tech Law & IP
ทีม AI Governance ที่ทำ ISO/IEC 42001
ทีมที่กำลังทำ ISO/IEC 42001 จะได้ประโยชน์ทันที เพราะบันทึกที่มาของข้อมูลฝึกช่วยให้ครบข้อกำหนดด้านข้อมูลใน Annex A.7 ผู้เขียนมองว่าเอกสารนี้จะกลายเป็นเอกสารมาตรฐานคู่กับบันทึกรายการ (RoPA) ในงานธรรมาภิบาล AI อ่านเพิ่มเติมได้ที่ หมวด AI & Governance
ถ้าไม่ทำอะไรเลย จะเสี่ยงอะไร
ถ้าไม่ทำอะไรเลย บริษัทจะไม่มีหลักฐานป้องกันตัวเมื่อถูกกล่าวหาว่าใช้ข้อมูลของคนอื่นฝึก AI และหลักฐานประเภทนี้ย้อนสร้างทีหลังไม่ได้ แบรนด์ที่ใช้หน้าหรือเสียงคนโดยไม่มีความยินยอมเสี่ยงถูกฟ้องละเมิดและเสียชื่อทันทีที่เรื่องแพร่ในโซเชียล และถ้าขยายตลาดไปจีน หลักของศาลจีนจะใช้กับบริษัทโดยตรง
ธุรกิจไทยที่ใช้ AI ควรทำอะไรตอนนี้
ธุรกิจไทยที่พัฒนาหรือ fine-tune AI ควรเริ่มเก็บเอกสาร 5 ชุดที่ศาลจีนคดี AI บอกเป็นนัยว่าจะถูกขอดู งานเหล่านี้ทำได้ทันทีและใช้ได้กับทุกประเทศ
- 1. ทำบันทึกที่มาของข้อมูลฝึก (Training Data Provenance Log) ระบุว่าข้อมูลแต่ละชุดมาจากไหน ได้มาเมื่อไร และมีสิทธิใช้ตามสัญญาหรือความยินยอมใด
- 2. เก็บบันทึกกระบวนการฝึกโมเดล รุ่นของโมเดล วันที่ฝึก ชุดข้อมูลที่ใช้ และผู้อนุมัติ
- 3. เขียนคำอธิบายวิธีทำงานของโมเดลแบบคนทั่วไปอ่านเข้าใจ ใช้ทั้งตอบศาล ตอบลูกค้า และตอบผู้ตรวจ ISO/IEC 42001
- 4. ขอความยินยอมเป็นลายลักษณ์อักษรก่อนใช้หน้าหรือเสียงคนจริงกับ AI รวมถึงทายาทในกรณีบุคคลที่เสียชีวิตแล้ว
- 5. ตั้งขั้นตอนรับแจ้งการละเมิด มีช่องทางให้คนแจ้ง กำหนดผู้รับผิดชอบ และระยะเวลาตอบกลับที่ชัดเจน
ถ้าองค์กรต้องการคนช่วยวางเอกสาร AI Governance ตาม ISO/IEC 42001 ดูรายละเอียดได้ที่ บริการ AI Governance และ PDPA ของ Kooru
มุมมองผู้เชี่ยวชาญ
สิ่งที่ผมสนใจที่สุดในหลักเกณฑ์ของจีนไม่ใช่เรื่อง deepfake แต่คือการย้ายภาระการพิสูจน์ไปให้ผู้พัฒนา ในคดี AI ต่อจากนี้ คนที่จำไม่ได้ว่าเอาข้อมูลมาจากไหน จะเป็นคนที่แพ้ ไทยยังไม่มีหลักแบบนี้ แต่ผมไม่คิดว่าธุรกิจไทยควรรอ บันทึกที่มาของข้อมูลทำวันนี้ใช้เวลาไม่กี่ชั่วโมง แต่ถ้าต้องย้อนทำตอนถูกฟ้อง มันทำไม่ได้แล้ว
— Phuwara Krobtaku —
LL.M. (IP & IT) | M.S. (IT) | Thai Barrister & Attorney-at-Law
คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับศาลจีน คดี AI
หลักเกณฑ์คดี AI ของศาลประชาชนสูงสุดจีนมีผลเมื่อไร
หลักเกณฑ์ “ความเห็นของศาลประชาชนสูงสุดว่าด้วยการพิจารณาคดีเกี่ยวกับ AI” ออกเมื่อ 7 กันยายน 2569 และมีผลทันที เป็นแนวทางระดับประเทศฉบับแรกของจีนสำหรับคดีเกี่ยวกับ AI
ถ้าถูกฟ้องในจีนว่า AI ละเมิด ผู้พัฒนาต้องพิสูจน์อะไร
ถ้าผู้พัฒนาอ้างว่าไม่ได้ละเมิด ต้องแสดงแหล่งข้อมูลที่ใช้ฝึก บันทึกกระบวนการฝึก และวิธีทำงานของโมเดล พูดง่าย ๆ คือ ภาระการอธิบายตกอยู่กับผู้พัฒนา ไม่ใช่ผู้เสียหายฝ่ายเดียว
ใช้ AI ทำหน้าหรือเสียงคนดังในไทยผิดกฎหมายไหม
ถ้าไม่ได้รับความยินยอม มีความเสี่ยงสูง ในไทยคดีลักษณะนี้ใช้ความรับผิดทางละเมิดตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 420, PDPA และ พ.ร.บ.คอมพิวเตอร์ มาตรา 16 ประกอบกัน วิธีที่ปลอดภัยที่สุดคือขอความยินยอมเป็นลายลักษณ์อักษรก่อน
งานที่ AI สร้างมีลิขสิทธิ์ไหมตามหลักของศาลจีน
ศาลประชาชนสูงสุดจีนเลือกไม่ตัดสินประเด็นนี้ในหลักเกณฑ์ฉบับนี้ คำถามว่างานที่ AI สร้างมีลิขสิทธิ์หรือไม่จึงยังเปิดอยู่ทั้งในจีนและในไทย
แหล่งอ้างอิง
- China IP Law Update — (อ่านต้นฉบับ) — อ่านที่ China IP Law Update
อ่านหลักการคัดเลือกและตรวจสอบข่าวของเราได้ที่ นโยบายบรรณาธิการ
บทความนี้เป็นการสรุปข่าวและให้ข้อมูลทั่วไป ไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมาย หากต้องการคำปรึกษาเฉพาะกรณีของธุรกิจคุณ ควรปรึกษาผู้เชี่ยวชาญ
