บทนำ
ข่าวเตือนจาก EXIM Thailand เมื่อวันที่ 22 กรกฎาคม 2569 ชี้ว่า กติกาด้านสิ่งแวดล้อมและความยั่งยืนกำลังกลายเป็นเงื่อนไขสำคัญต่อการค้าระหว่างประเทศ และผู้ส่งออกไทยอาจเผชิญความเสี่ยงเรื่องคำสั่งซื้อ หากปรับตัวไม่ทัน
แต่สำหรับธุรกิจไทย สิ่งที่น่ากังวลกว่าการ “ไม่รู้กฎ” คือ รู้กฎแล้ว แต่ไม่มีข้อมูลและหลักฐานพร้อมพิสูจน์ว่าบริษัททำตามได้จริง เพราะเมื่อกติกาใหม่เริ่มถูกนำมาใช้ สิ่งที่ลูกค้าต่างประเทศถามหาอาจไม่ใช่คำว่า “คุณทำ ESG หรือยัง?” แต่เป็น “ขอหลักฐานหน่อย”
ข้อเท็จจริง: ปี 2569 ไม่ใช่ปีที่ต้องเริ่มรู้จัก ESG แต่เป็นปีที่ต้องเริ่ม “ส่งหลักฐาน”
ข้อมูลจาก EXIM Thailand ระบุว่า สหรัฐฯ สหภาพยุโรป และจีน ซึ่งรวมกันคิดเป็นสัดส่วนมากกว่า 40% ของมูลค่าการส่งออกไทย กำลังยกระดับมาตรฐานด้านสิ่งแวดล้อม คาร์บอน และความยั่งยืน ส่งผลให้ผู้ส่งออกต้องปรับทั้งสินค้า กระบวนการผลิต และระบบจัดเก็บข้อมูล
ฝั่ง EU มีเส้นตายที่จับต้องได้แล้วหลายเรื่อง
CBAM เข้าสู่ระบอบเต็มตั้งแต่ 1 มกราคม 2569 และครอบคลุมสินค้าบางประเภทใน 6 กลุ่ม ได้แก่ ซีเมนต์ เหล็กและเหล็กกล้า อะลูมิเนียม ปุ๋ย ไฟฟ้า และไฮโดรเจน
PPWR หรือ กฎด้านบรรจุภัณฑ์และขยะบรรจุภัณฑ์ เริ่มใช้วันที่ 12 สิงหาคม 2569 โดยให้ความสำคัญกับการออกแบบบรรจุภัณฑ์ การลดการใช้วัสดุ และความสามารถในการรีไซเคิล
ส่วน EUDR หรือกฎสินค้าที่ปลอดจากการตัดไม้ทำลายป่า กำหนดให้ผู้ประกอบการขนาดใหญ่และขนาดกลางเริ่มปฏิบัติตามวันที่ 30 ธันวาคม 2569 ขณะที่ธุรกิจขนาดเล็กและรายย่อยส่วนใหญ่มีเส้นตายวันที่ 30 มิถุนายน 2570 โดยครอบคลุมสินค้าหลัก เช่น ยางพารา ปาล์มน้ำมัน กาแฟ โกโก้ ไม้ โค และถั่วเหลือง รวมถึงผลิตภัณฑ์ที่เกี่ยวข้อง
ที่น่าสนใจคือ EXIM Thailand ไม่ได้พูดถึงเพียงการปรับตัวด้านสิ่งแวดล้อม แต่เตรียมสนับสนุนธุรกิจด้วยบริการด้าน ESG และสินเชื่อเพื่อการเปลี่ยนผ่าน โดยมีผลิตภัณฑ์ที่ประกาศอัตราดอกเบี้ยเริ่มต้น 2.75% ต่อปีในช่วง 2 ปีแรก
ดังนั้น ESG กำลังเดินจาก “เรื่องของฝ่ายสิ่งแวดล้อม” ไปเป็น เรื่องของการค้า การเงิน และข้อมูลของทั้งองค์กร
ผลกระทบต่อธุรกิจในประเทศไทย
ลองนึกภาพผู้ส่งออกรายหนึ่งที่มีคำสั่งซื้อจากยุโรปเข้ามา สินค้าของบริษัทผ่านมาตรฐานการผลิตภายในประเทศทุกอย่าง แต่เมื่อคู่ค้าขอข้อมูลเพิ่ม บริษัทกลับต้องวิ่งหาเอกสารจากหลายฝ่าย ฝ่ายจัดซื้อมีข้อมูลวัตถุดิบอยู่ใน Excel ฝ่ายโรงงานเก็บข้อมูลการใช้พลังงานอีกระบบ ฝ่ายบัญชีมีเอกสารต้นทุน ส่วนเอกสารจาก supplier บางรายอยู่ในอีเมลของพนักงานคนเก่า
นี่คือความเสี่ยงที่ข่าว ESG มักเล่าไม่หมด
ในทางธุรกิจ “ทำตาม” กับ “พิสูจน์ว่าทำตาม” ไม่ใช่เรื่องเดียวกัน
CBAM ต้องใช้ข้อมูลเกี่ยวกับการปล่อยก๊าซเรือนกระจกของสินค้าที่อยู่ในขอบเขต ขณะที่ EUDR ต้องอาศัยข้อมูลเพื่อพิสูจน์แหล่งที่มาและการตรวจสอบย้อนกลับ ส่วน PPWR ผลักให้บริษัทกลับไปดูตั้งแต่วัสดุและรูปแบบบรรจุภัณฑ์ไปจนถึงการจัดการหลังใช้งาน
ความหมายทางธุรกิจจึงชัดมาก: ระบบข้อมูลของบริษัทกำลังกลายเป็นส่วนหนึ่งของความสามารถในการส่งออก
สำหรับ SME ความเสี่ยงยิ่งสูง เพราะมักไม่มีทีม ESG แยกต่างหาก และข้อมูลสำคัญอยู่กับคนหลายคน หากข้อมูลไม่ตรงกัน การตอบแบบสอบถามของลูกค้าอาจช้าลง การตรวจ supplier อาจติดขัด หรือบริษัทอาจต้องเสียต้นทุนแก้เอกสารย้อนหลัง
ที่สำคัญ เรื่องนี้อาจกระทบถึง การหาเงิน ด้วย EXIM Thailand กำลังเชื่อมเรื่อง ESG reporting เข้ากับการสนับสนุนด้านการเงินและสินเชื่อเพื่อการเปลี่ยนผ่าน
จึงต้องเปลี่ยนวิธีคิดจาก
“เราจะทำ ESG อย่างไร?”
เป็น
“ถ้า ลูกค้า หรือ ธนาคาร ขอหลักฐานพรุ่งนี้ เราจะดึงออกมาให้ครบภายในกี่ชั่วโมง?”
บริษัทที่ตอบคำถามนี้ได้ก่อน อาจไม่ได้แค่ “ผ่านกฎ” แต่มีโอกาสรักษาคำสั่งซื้อ เพิ่มความน่าเชื่อถือของ supplier และใช้ข้อมูลชุดเดียวกันต่อยอดไปสู่การขอสินเชื่อ การประเมินต้นทุน และการขยายตลาดใหม่ได้
สิ่งที่ควรทำต่อ
- ทำ Mapping สินค้า → ตลาด → กฎที่เกี่ยวข้อง ว่าสินค้าแต่ละตัวเข้า CBAM, EUDR, PPWR หรือข้อกำหนดอื่นของลูกค้าหรือไม่
- ทำรายการหลักฐานที่ต้องมี เช่น แหล่งวัตถุดิบ พิกัดแหล่งผลิต ข้อมูลการปล่อยคาร์บอน เอกสาร supplier และข้อมูลบรรจุภัณฑ์
- กำหนดเจ้าของข้อมูลแต่ละชุด อย่าปล่อยให้ข้อมูล ESG เป็นของ “ทุกคน” จนสุดท้ายไม่มีใครรับผิดชอบ
- ทดสอบ Traceability จริง เลือกสินค้าสัก 1 รายการแล้วลองย้อนจากเลขคำสั่งซื้อกลับไปถึงวัตถุดิบและ supplier ว่าสามารถพิสูจน์ได้ครบหรือไม่
- แยก Gap Analysis ออกจากการทำเอกสาร เพราะช่องว่างบางอย่างอาจต้องแก้ที่กระบวนการผลิตหรือระบบ IT ไม่ใช่แค่เขียนรายงานเพิ่ม
มุมมองผู้เชี่ยวชาญ
“ผมมองว่า ESG รอบนี้ ไม่ใช่เรื่องทำรายงานให้สวยครับ แต่คือ การพิสูจน์ว่าเรา ‘รู้ที่มาของข้อมูล’ จริงไหม ถ้าลูกค้าถามพรุ่งนี้ว่า วัตถุดิบมาจากไหน ปล่อยคาร์บอนเท่าไร ใช้บรรจุภัณฑ์อะไร แล้วเราตอบไม่ได้ ปัญหาไม่ได้อยู่ที่เอกสารแล้ว แต่อยู่ที่ความพร้อมของธุรกิจเลยครับ”
— Phuwara Krobtaku —
LL.M. (IP & IT) | M.S. (IT) | Thai Barrister & Attorney-at-Law
แหล่งอ้างอิง
Nation Thailand — รายงานคำเตือนของ EXIM Thailand ต่อผู้ส่งออกไทย และมาตรการสนับสนุนด้าน ESG/สินเชื่อสีเขียว
อ่านบทความต้นฉบับ Nation Thailand
EXIM Thailand — ข้อมูลสินเชื่อเพื่อสนับสนุนการเปลี่ยนผ่านด้านพลังงานและความยั่งยืน
ข้อมูลจาก EXIM Thailand
European Commission — CBAM
รายละเอียด CBAM ระยะบังคับใช้เต็มรูปแบบ
European Commission — EUDR
รายละเอียดกฎสินค้าปลอดจากการตัดไม้ทำลายป่า
European Commission — PPWR
เอกสารของ European Commission เกี่ยวกับ PPWR
