บทนำ
บริษัทจำนวนมากมองภาพที่ใช้ยื่นสิทธิบัตรการออกแบบเป็นเรื่องของฝ่ายกฎหมาย แต่แนวปฏิบัติที่กรมทรัพย์สินทางปัญญาใช้กับภาพลายเส้นและภาพ CAD กำลังทำให้เรื่องนี้กลายเป็นโจทย์ของทีม Product และ Designer ด้วย โดยเฉพาะงาน GUI ที่มักมีชื่อฟังก์ชัน ตัวเลข โลโก้ และสัญลักษณ์อยู่เต็มหน้าจอ Tilleke & Gibbins รายงานเมื่อ 27 สิงหาคม 2569 ว่า ผู้ตรวจสอบไทยกำลังใช้แนวทางที่เข้มขึ้นกับองค์ประกอบเหล่านี้ในภาพที่ยื่นขอสิทธิบัตรการออกแบบ
เรื่องที่เกิดขึ้นจริง ไม่ใช่แค่ “กรมฯ เปลี่ยนกฎ”
ลองนึกภาพบริษัทกำลังเปิดตัวแอปใหม่ ทีม Designer ทำหน้าจอจนเสร็จ ฝ่าย IP นำภาพไปจัดทำคำขอสิทธิบัตรการออกแบบ แล้วพบว่าบนหน้าจอมีชื่อเมนู ตัวเลข ไอคอน หรือเครื่องหมายต่าง ๆ
ในอดีตมีแนวทางที่ผู้ยื่นสามารถอธิบายหรือใส่ disclaimer เพื่อบอกว่าไม่ได้ต้องการขอความคุ้มครองในองค์ประกอบเหล่านั้น แต่จากประสบการณ์ที่ Tilleke & Gibbins รายงาน แนวทางดังกล่าวไม่ได้ถูกยอมรับเหมือนเดิมสำหรับภาพลายเส้นและภาพ CAD และผู้ตรวจสอบอาจสั่งให้เอาข้อความ ตัวเลข เครื่องหมายการค้า หรือสัญลักษณ์ออกจากภาพ
จุดที่ต้องระวังคือ แนวทางนี้ไม่ได้ถูกใช้เหมือนกันทุกกรณี โดยรายงานดังกล่าวระบุว่าผู้ตรวจสอบบางรายยังใช้ดุลพินิจแตกต่างกันอยู่ จึงไม่ควรตีความข่าวนี้ว่า “ภาพทุกประเภทที่มีข้อความจะถูกปฏิเสธทั้งหมด”
กรมทรัพย์สินทางปัญญาเองระบุว่าการยื่นสิทธิบัตรการออกแบบสามารถใช้ทั้งรูปเขียนหรือภาพถ่าย และภาพดังกล่าวมีบทบาทในการแสดงขอบเขตของแบบที่ต้องการคุ้มครอง นี่จึงเป็นเรื่องที่มากกว่าการแก้ไฟล์หนึ่งไฟล์
ทำไม GUI ถึงเป็นจุดเสี่ยงกว่าที่คิด
ปัญหาของ GUI คือ “สิ่งที่ผู้ใช้เห็น” มักประกอบด้วยสองชั้นพร้อมกัน
ชั้นแรก คือ รูปร่างและการจัดวาง เช่น กรอบ ปุ่ม ตำแหน่งเมนู รูปทรง และองค์ประกอบทางภาพ
อีกชั้น คือ ข้อความ ตัวเลข โลโก้ และสัญลักษณ์ที่ทำให้หน้าจอนั้นมีความหมายในการใช้งาน
เมื่อแนวทางการตรวจเข้มขึ้นกับองค์ประกอบชั้นที่สอง บริษัทจึงต้องถามใหม่ว่า ภาพที่เหลือหลังตัดข้อความและสัญลักษณ์ออก ยังแสดง “ดีไซน์” ที่บริษัทตั้งใจปกป้องอยู่หรือไม่
Tilleke & Gibbins ยกกรณี GUI ที่มีข้อความ ตัวเลข และสัญลักษณ์ ซึ่งผู้ตรวจสอบขอให้ลบองค์ประกอบเหล่านี้ออก และชี้ให้เห็นความไม่แน่นอนว่าภายใต้มาตรฐานที่เข้มขึ้น การคุ้มครอง GUI จะเหลือขอบเขตในทางปฏิบัติมากแค่ไหน นี่คือจุดที่บริษัทไม่ควรปล่อยให้ทีม IP มาแก้ปัญหาคนเดียวตอนท้ายโครงการ
ผลกระทบต่อธุรกิจในประเทศไทย
สำหรับธุรกิจไทย เรื่องนี้มีผลกับ “กระบวนการทำงาน” มากกว่าตัวค่าธรรมเนียมหรือแบบฟอร์มเสียอีก
ที่ผ่านมาองค์กรจำนวนหนึ่งทำงานแบบส่งต่อกันเป็นทอด ๆ คือ Designer ทำหน้าจอ → Product อนุมัติ → Legal/IP นำไปยื่น สิ่งที่เปลี่ยนไปคือไฟล์ที่ Designer สร้างอาจต้องถูกคิดตั้งแต่ต้นว่า ส่วนไหนคือองค์ประกอบที่ต้องการขอความคุ้มครอง และส่วนไหนเป็นเพียงข้อความหรือเครื่องหมายที่ไม่ควรอยู่ในภาพยื่นแบบบางประเภท
สำหรับบริษัท SaaS, FinTech, HealthTech, E-commerce หรือแพลตฟอร์มดิจิทัลที่มี UI เป็นทรัพย์สินสำคัญ เรื่องนี้ยิ่งชัด เพราะ GUI มีการเปลี่ยนแปลงตลอดเวลา และมักมีชื่อสินค้า ตัวเลข ไอคอน หรือแบรนด์อยู่ในทุกหน้าจอ หากองค์กรเพิ่งมาพบปัญหาตอนเตรียมยื่น อาจต้องย้อนกลับไปแก้ไฟล์ต้นฉบับ ขอภาพเวอร์ชันใหม่ หรือทบทวนว่าควรใช้ representation แบบใด ซึ่งเพิ่มทั้งเวลาและต้นทุนของทีม
ที่สำคัญกว่านั้นคือ อย่ามองว่าการเอาข้อความออกเป็นเรื่องทางเทคนิคที่ทำได้ในไม่กี่นาที เพราะสิ่งที่ถูกเอาออกอาจเป็นส่วนที่ทำให้ดีไซน์นั้นแตกต่างจากหน้าจอทั่วไป หากเหลือเพียงกรอบสี่เหลี่ยม ปุ่ม และโครงพื้นฐาน ขอบเขตของสิ่งที่บริษัทต้องการปกป้องอาจไม่ตรงกับสิ่งที่ธุรกิจให้คุณค่า
อีกมิติหนึ่งคือการบริหารพอร์ตทรัพย์สินทางปัญญา หากบริษัทมีผลิตภัณฑ์ที่ออกแบบสำหรับหลายประเทศ ฝ่าย IP ควรวางแผนภาพยื่นสำหรับไทยแยกจาก workflow ทั่วไป ไม่ใช่ใช้ไฟล์เดียวแล้วส่งให้ทุกประเทศโดยอัตโนมัติ เพราะข้อกำหนดในการนำเสนอภาพอาจต่างกัน
และนี่คือสัญญาณสำคัญสำหรับผู้บริหาร: IP protection ต้องถูกนำเข้าไปอยู่ในขั้นตอน Product Development เร็วกว่าที่เคย ไม่ใช่รอจนผลิตภัณฑ์เสร็จแล้วค่อยให้ฝ่ายกฎหมายตรวจ
สิ่งที่ควรทำต่อ
- ไล่ตรวจคำขอ GUI/UI ที่กำลังเตรียมยื่นทันที ว่าภาพเป็น line drawing, CAD หรือ photograph และมีข้อความ ตัวเลข โลโก้ หรือสัญลักษณ์อยู่หรือไม่
- แยกไฟล์ออกเป็น “ภาพสำหรับ Product” กับ “ภาพสำหรับ IP filing” อย่าถือว่าภาพหน้าจอที่ใช้ในผลิตภัณฑ์จะใช้ยื่นได้เหมือนเดิมทุกประการ
- ให้ Designer และฝ่าย IP ตรวจร่วมกันก่อนยื่น โดยเฉพาะว่าหลังตัดองค์ประกอบที่มีปัญหาออกแล้ว ยังเหลือรายละเอียดเพียงพอที่จะสะท้อนดีไซน์ที่ต้องการคุ้มครองหรือไม่
- อย่าพึ่งพา disclaimer เพียงอย่างเดียว เพราะจากประสบการณ์ล่าสุดที่รายงานโดย Tilleke & Gibbins การอธิบายว่าไม่ได้ขอสิทธิในข้อความหรือเครื่องหมายไม่ได้รับการยอมรับเหมือนแนวปฏิบัติในอดีตสำหรับภาพลายเส้นและ CAD
- กำหนด IP checkpoint ใน Product Development ให้มีการตรวจตั้งแต่ก่อนล็อกดีไซน์ ไม่ใช่ตรวจเฉพาะวันที่จะส่งคำขอ
มุมมองผู้เชี่ยวชาญ
“ผมมองว่านี่ไม่ใช่เรื่องของการแก้รูปก่อนยื่นอย่างเดียว แต่เป็นสัญญาณว่า Designer กับฝ่าย IP ต้องคุยกันตั้งแต่ต้น เพราะถ้ารอให้ถึงวันยื่นแล้วค่อยตัดข้อความ โลโก้ หรือสัญลักษณ์ออก เราอาจได้ภาพที่ยื่นผ่าน แต่ไม่ใช่ภาพที่สะท้อนสิ่งที่ธุรกิจอยากปกป้องจริง ๆ”
— Phuwara Krobtaku —
LL.M. (IP & IT) | M.S. (IT) | Thai Barrister & Attorney-at-Law
แหล่งอ้างอิง
Tilleke & Gibbins — “Text, Trademarks, and Symbols in Representations in Thai Design Patent Applications,” 27 August 2026
อ่านบทความต้นฉบับ Tilleke & Gibbins
กรมทรัพย์สินทางปัญญา — การจดทะเบียนสิทธิบัตรการออกแบบผลิตภัณฑ์
ข้อมูลสิทธิบัตรการออกแบบจากกรมทรัพย์สินทางปัญญา
