UPOV 1991 กลับมาเป็นข่าวอีกครั้ง เมื่อสภาเกษตรกรแห่งชาติ 77 จังหวัดมีมติขอให้รัฐบาลชะลอเรื่องนี้ พร้อมขู่ชุมนุมใหญ่ที่ทำเนียบรัฐบาล ลองนึกภาพชาวนาที่เก็บเมล็ดข้าวไว้ปลูกรอบหน้าแบบที่ทำกันมาหลายชั่วอายุคน แล้วมีคนบอกว่ากติกานี้อาจเปลี่ยน นั่นคือเหตุผลที่เรื่องนี้ร้อน และมันไม่ได้จบแค่ในไร่นา เพราะผูกอยู่กับการเจรจา FTA ไทย–EU ที่กระทบธุรกิจอีกหลายวงการ
สรุปสั้น: สภาเกษตรกรแห่งชาติมีมติขอให้รัฐบาลระงับการเข้าเป็นภาคี UPOV 1991 และการแก้ พ.ร.บ. คุ้มครองพันธุ์พืช พ.ศ. 2542 ซึ่งเชื่อมโยงกับการเจรจา FTA ไทย–EU ธุรกิจเมล็ดพันธุ์ อาหาร และผู้ส่งออกเกษตรไป EU ควรจับตาว่าเงื่อนไขทรัพย์สินทางปัญญาใน FTA จะออกมาแบบไหน เพราะผลลัพธ์อาจลามไปถึงบททรัพย์สินทางปัญญาด้านดิจิทัลด้วย
UPOV 1991 คืออะไร และเกิดอะไรขึ้นกับสภาเกษตรกรแห่งชาติ
UPOV 1991 คืออนุสัญญาระหว่างประเทศที่วางมาตรฐานการคุ้มครองสิทธิของผู้ปรับปรุงพันธุ์พืชใหม่ พูดง่าย ๆ คือ ใครพัฒนาพันธุ์พืชใหม่ได้ จะได้สิทธิเหนือพันธุ์นั้นคล้ายเจ้าของผลงาน ประเด็นที่ถกเถียงกันมาตลอดคือ สิทธินี้จะกว้างแค่ไหน และเกษตรกรยังเก็บเมล็ดไว้ปลูกต่อได้อย่างไร
ข่าวจากฐานเศรษฐกิจรายงานว่า สภาเกษตรกรแห่งชาติมีมติขอให้รัฐบาลระงับ 2 เรื่องพร้อมกัน คือการเข้าเป็นภาคี UPOV 1991 และการแก้ไข พ.ร.บ. คุ้มครองพันธุ์พืช พ.ศ. 2542 ทั้งสองเรื่องเชื่อมโยงกับการเจรจา FTA ไทย–EU และสภาเกษตรกรฯ ประกาศว่าอาจชุมนุมใหญ่ที่ทำเนียบรัฐบาล
| ประเด็น | ข้อเท็จจริงตามข่าว |
|---|---|
| ใคร | สภาเกษตรกรแห่งชาติ (ครอบคลุม 77 จังหวัด) |
| เรียกร้องอะไร | ระงับการเข้าเป็นภาคี UPOV 1991 และการแก้ พ.ร.บ. คุ้มครองพันธุ์พืช พ.ศ. 2542 |
| เกี่ยวกับอะไร | การเจรจา FTA ไทย–EU |
| ท่าทีต่อไป | ขู่ชุมนุมใหญ่ที่ทำเนียบรัฐบาล |
| ข่าวเผยแพร่ | 24 ก.ย. 2569 (ฐานเศรษฐกิจ) |
UPOV 1991 และ FTA ไทย–EU กระทบธุรกิจไทยอย่างไร
UPOV 1991 กระทบธุรกิจไทยทั้งทางตรงและทางอ้อม ทางตรงคือกลุ่มที่อยู่กับเมล็ดพันธุ์และพืชอาหาร ทางอ้อมคือทุกธุรกิจที่รอผลเจรจา FTA ไทย–EU เพราะบททรัพย์สินทางปัญญามักเจรจาเป็นก้อนเดียวกัน ส่วนต่อจากนี้เป็นการวิเคราะห์ของผู้เขียน เนื่องจากยังไม่มีร่างกฎหมายหรือข้อบท FTA ฉบับสุดท้ายให้เห็น
ธุรกิจเมล็ดพันธุ์และผู้พัฒนาพันธุ์พืช
บริษัทเมล็ดพันธุ์เป็นกลุ่มที่ได้และเสียชัดที่สุดจากกติกาใหม่ ถ้ามาตรฐานการคุ้มครองสูงขึ้น บริษัทที่ลงทุนวิจัยพันธุ์ใหม่จะมีเครื่องมือทางกฎหมายปกป้องผลงานได้มากขึ้น แต่บริษัทที่ใช้พันธุ์ของคนอื่นมาพัฒนาต่อ อาจต้องตรวจสิทธิและขออนุญาตมากขึ้น
ลองนึกภาพบริษัทเมล็ดพันธุ์ผักไทยที่มีพนักงาน 50 คน ขายเมล็ดแตงกวาและพริกให้ร้านเกษตรทั่วประเทศ บริษัทนี้ควรรู้ตั้งแต่วันนี้ว่าพันธุ์ไหนพัฒนาเอง พันธุ์ไหนต่อยอดจากพันธุ์ของคนอื่น เพราะถ้ากติกาเปลี่ยน คำถามแรกจากคู่ค้าคือ “สิทธิในพันธุ์นี้เป็นของใคร”
ผู้ส่งออกอาหารและสินค้าเกษตรไป EU
ผู้ส่งออกไป EU ต้องจับตาว่าเงื่อนไขทรัพย์สินทางปัญญาใน FTA จะออกมาอย่างไร เพราะคู่ค้ายุโรปคุ้นกับระบบที่ให้ความสำคัญกับสิทธิในพันธุ์พืชอยู่แล้ว เมื่อกติกาสองฝั่งใกล้กันขึ้น เอกสารสัญญาซื้อขายอาจเริ่มมีข้อรับรองเรื่องแหล่งที่มาของพันธุ์พืช
ตัวอย่างสมมติ: ผู้ส่งออกทุเรียนแช่แข็งรายหนึ่งถูกผู้นำเข้าในยุโรปขอให้รับรองว่า ต้นพันธุ์ที่ใช้ไม่ละเมิดสิทธิของใคร ถ้าบริษัทไม่มีบันทึกที่มาของต้นพันธุ์เลย การเจรจาสัญญาจะติดขัดทันที
ธุรกิจดิจิทัลและเทคโนโลยี: เกี่ยวด้วยหรือ
ธุรกิจดิจิทัลเกี่ยวแน่นอน แม้จะดูไกลตัว บรีฟข่าวชี้ว่าทรัพย์สินทางปัญญาในพันธุ์พืชเป็นจุดที่ FTA ไทย–EU มีแรงต้านมากที่สุด ถ้าบทนี้ติด การเจรจาบททรัพย์สินทางปัญญาด้านดิจิทัลที่เดินไปพร้อมกันก็อาจช้าหรือถูกต่อรองแลกเปลี่ยนกัน
พูดง่าย ๆ คือ บริษัทซอฟต์แวร์ ผู้ผลิตคอนเทนต์ หรือสตาร์ทอัพที่รอความชัดเจนเรื่องกติกาทรัพย์สินทางปัญญากับตลาด EU อาจต้องรอนานขึ้น เพราะผลลัพธ์ผูกกับเรื่องเมล็ดพันธุ์ที่ดูไม่เกี่ยวกัน อ่านประเด็นทรัพย์สินทางปัญญาอื่น ๆ ได้ในหมวด Tech Law & IP
เกษตรกรและคนทั่วไป
เกษตรกรรายย่อยคือกลุ่มที่กังวลมากที่สุด คำถามหลักคือ การเก็บเมล็ดไว้ปลูกต่อ การแลกเมล็ดในชุมชน และต้นทุนเมล็ดพันธุ์ จะเปลี่ยนไปไหม คนทั่วไปอาจรู้สึกผลผ่านราคาอาหารในระยะยาว แต่ตอนนี้ยังสรุปไม่ได้ เพราะรายละเอียดร่างแก้ไขยังไม่ชัด
ถ้าไม่ทำอะไรเลย จะเสี่ยงอะไร
ธุรกิจที่ไม่ติดตามเรื่อง UPOV 1991 เลย จะเสี่ยง 3 เรื่องหลัก
- สัญญาสะดุด: คู่ค้า EU ขอเอกสารรับรองแหล่งที่มาของพันธุ์พืช แล้วบริษัทตอบไม่ได้
- เสี่ยงข้อพิพาท: ใช้พันธุ์ที่มีเจ้าของสิทธิโดยไม่รู้ตัว เมื่อกติกาเข้มขึ้น
- วางแผนผิดจังหวะ: ลงทุนหรือเซ็นสัญญาระยะยาวกับตลาด EU โดยไม่เผื่อเวลาที่ FTA อาจล่าช้า
ธุรกิจเมล็ดพันธุ์และผู้ส่งออกเกษตรควรทำอะไรตอนนี้
ธุรกิจที่เกี่ยวข้องควรเริ่มจากการรู้ว่าตัวเองมีอะไรอยู่ในมือ ก่อนกติกาจะเปลี่ยน 4 ข้อนี้ทำได้ทันทีโดยไม่ต้องรอผลเจรจา
- 1. ทำบัญชีพันธุ์พืชที่ใช้หรือขาย ระบุว่าพันธุ์ไหนพัฒนาเอง ซื้อมา หรือได้รับอนุญาต พร้อมเอกสารอ้างอิง
- 2. ตรวจสัญญากับคู่ค้าต่างประเทศ ดูว่ามีข้อรับประกันเรื่องทรัพย์สินทางปัญญาหรือแหล่งที่มาของพันธุ์พืชหรือไม่
- 3. ติดตามความคืบหน้า FTA ไทย–EU ตั้งคนรับผิดชอบติดตามข่าวบททรัพย์สินทางปัญญาและบทดิจิทัลเป็นประจำ
- 4. เก็บข้อมูลวิจัยพัฒนาพันธุ์อย่างเป็นระบบ บันทึกวันที่ ผู้พัฒนา และต้นพันธุ์ที่ใช้ เพื่อใช้พิสูจน์สิทธิในอนาคต
ธุรกิจที่อยากวางระบบจัดการข้อมูลและเอกสารด้านทรัพย์สินทางปัญญาให้พร้อมรับคู่ค้าต่างประเทศ ดูรายละเอียดได้ที่ บริการ AI Governance และ PDPA ของ Kooru และติดตามประเด็นการค้ากับยุโรปได้ในหมวด Digital Business
มุมมองผู้เชี่ยวชาญ
ผมมองว่าเรื่อง UPOV 1991 ไม่ใช่การเถียงกันเรื่องเมล็ดพันธุ์อย่างเดียว แต่เป็นคำถามว่าไทยจะแลกอะไรกับอะไรบนโต๊ะเจรจากับยุโรป เมล็ดข้าวหนึ่งกำมือ อาจเป็นตัวกำหนดว่ากติกาทรัพย์สินทางปัญญาด้านดิจิทัลของไทยจะออกมาหน้าตาแบบไหน ธุรกิจที่ฉลาดจะไม่เลือกข้างเร็วเกินไป แต่จะเตรียมเอกสารสิทธิของตัวเองให้พร้อมไว้ก่อน ไม่ว่าผลเจรจาจะออกมาทางไหน คนที่มีหลักฐานครบก็ยังเดินต่อได้
— Phuwara Krobtaku —
LL.M. (IP & IT) | M.S. (IT) | Thai Barrister & Attorney-at-Law
คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับ UPOV 1991
UPOV 1991 คืออะไร
UPOV 1991 คืออนุสัญญาระหว่างประเทศที่วางมาตรฐานการคุ้มครองสิทธิของผู้ปรับปรุงพันธุ์พืชใหม่ คนหรือบริษัทที่พัฒนาพันธุ์ใหม่ได้จะมีสิทธิเหนือพันธุ์นั้น ประเด็นถกเถียงหลักคือขอบเขตสิทธิและผลต่อการเก็บเมล็ดไว้ปลูกต่อของเกษตรกร
ไทยเข้าเป็นภาคี UPOV 1991 แล้วหรือยัง
ตามข่าว ไทยยังไม่ได้เข้าเป็นภาคี UPOV 1991 และสภาเกษตรกรแห่งชาติกำลังขอให้รัฐบาลระงับเรื่องนี้ เรื่องนี้เชื่อมโยงกับการเจรจา FTA ไทย–EU ซึ่งยังไม่มีข้อสรุป
พ.ร.บ. คุ้มครองพันธุ์พืช พ.ศ. 2542 จะถูกแก้อย่างไร
ข่าวระบุเพียงว่ามีการแก้ไข พ.ร.บ. คุ้มครองพันธุ์พืช พ.ศ. 2542 ที่สภาเกษตรกรฯ ขอให้ระงับ แต่ยังไม่ได้ระบุรายละเอียดของร่าง ธุรกิจจึงควรติดตามตัวร่างอย่างเป็นทางการก่อนประเมินผลกระทบ
UPOV 1991 เกี่ยวอะไรกับธุรกิจดิจิทัล
UPOV 1991 เกี่ยวกับธุรกิจดิจิทัลทางอ้อม เพราะบททรัพย์สินทางปัญญาใน FTA ไทย–EU มักเจรจาไปพร้อมกัน ถ้าประเด็นพันธุ์พืชติดขัด บททรัพย์สินทางปัญญาด้านดิจิทัลก็อาจล่าช้าหรือถูกต่อรองแลกเปลี่ยนไปด้วย
แหล่งอ้างอิง
- ฐานเศรษฐกิจ (thansettakij.com) — สภาเกษตรกรแห่งชาติ 77 จังหวัดเรียกร้องให้ชะลอ UPOV 1991 และการแก้ พ.ร.บ. คุ้มครองพันธุ์พืช — อ่านข่าวต้นฉบับที่ฐานเศรษฐกิจ
- นโยบายบรรณาธิการของ techlawnow.com — Editorial Policy
บทความนี้เป็นการสรุปข่าวและให้ข้อมูลทั่วไป ไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมาย หากต้องการคำปรึกษาเฉพาะกรณีของธุรกิจคุณ ควรปรึกษาผู้เชี่ยวชาญ
