บทนำ
สำนักข่าว Reuters รายงานว่าสหรัฐฯ เตรียมส่งจดหมายเตือนไปยัง 35 ประเทศที่ร่วมลงนาม “AI Opportunity Statement” ว่าจะต้อง เลือกข้าง ระหว่างกรอบความร่วมมือ Pax Silica ที่สหรัฐฯ นำ กับกรอบคู่แข่งของจีน
โดยห้ามเป็นสมาชิกทั้งสองฝ่ายพร้อมกัน เรื่องนี้อาจฟังดูเป็นข่าวการทูตไกลตัว แต่ที่จริงแล้วมันคือจุดเริ่มต้นของมาตรฐาน ESG เวอร์ชันใหม่ที่ธุรกิจไทยหนีไม่พ้น เพราะไทยเองก็อยู่ในจุดที่ต้องตัดสินใจไม่ต่างจากใคร
ข้อเท็จจริง
ตามรายงานของ Reuters (14 สิงหาคม 2569 โดยผู้สื่อข่าว Michael Martina) กระทรวงการต่างประเทศสหรัฐฯ ร่างจดหมายเตรียมส่งถึง 35 ประเทศที่ลงนามใน AI Opportunity Statement เมื่อเดือนมิถุนายนที่ผ่านมา ระบุว่าประเทศเหล่านี้ไม่สามารถเป็นสมาชิก Pax Silica พร้อมกับเข้าร่วมกรอบคู่แข่งของจีนได้ในเวลาเดียวกัน จดหมายฉบับนี้ใช้ถ้อยคำตรงไปตรงมาว่า “To be part of everything is to be part of nothing” ซึ่งแปลได้ว่า การอยู่ทุกฝ่ายพร้อมกัน ก็เท่ากับไม่ได้อยู่ฝ่ายไหนเลย
Pax Silica คือ กรอบความร่วมมือที่สหรัฐฯ เปิดตัวเมื่อธันวาคม 2568 เพื่อสร้างห่วงโซ่อุปทานที่ “ไว้ใจได้” สำหรับแร่ธาตุวิกฤต เซมิคอนดักเตอร์ และโครงสร้างพื้นฐาน AI ปัจจุบันมีประเทศลงนามปฏิญญาแล้วราว 24-25 ประเทศ ส่วนกรอบคู่แข่งของจีนคือ World Artificial Intelligence Cooperation Organization (WAICO) ที่ประธานาธิบดีสี จิ้นผิง ประกาศจัดตั้งที่เซี่ยงไฮ้เมื่อกรกฎาคม 2569 มีสมาชิกก่อตั้ง 29 ประเทศ รวมถึงอินโดนีเซียและมาเลเซีย ซึ่งเป็นเพื่อนบ้านอาเซียนของไทย ชนวนของจดหมายฉบับนี้คือกรณีคาซัคสถาน ที่เข้าร่วมทั้ง Pax Silica และ WAICO พร้อมกัน สร้างความกังวลให้วอชิงตัน
ที่น่าสนใจสำหรับผู้อ่านไทยคือ นายกรัฐมนตรีอนุทิน ชาญวีรกูล เดินทางร่วมพิธีเปิดตัว WAICO ที่เซี่ยงไฮ้ด้วยตนเอง ขณะที่ไทยยังไม่ได้ลงนามในปฏิญญา Pax Silica เลย นักวิเคราะห์นโยบายในภูมิภาคระบุว่าไทย อินโดนีเซีย และมาเลเซีย เป็นกลุ่มประเทศอาเซียนที่ถูกจับตาว่าจะเลือกฝั่งใดฝั่งหนึ่ง หรือจะพยายามรักษาสมดุลด้วยการทำข้อตกลงแร่ธาตุแบบทวิภาคีต่อไปโดยไม่ผูกมัดอย่างเป็นทางการ
ในอีกมุมหนึ่ง งานวิจัยเชิงกฎหมายที่เผยแพร่ผ่าน arXiv ชี้ว่าแม้แต่กฎหมาย AI ที่ก้าวหน้าที่สุดในโลกอย่าง EU AI Act ก็ยังมีช่องโหว่สำคัญ คือ ยังไม่มีข้อบังคับให้เปิดเผยพลังงานที่ใช้ในขั้นตอน “inference” หรือ การใช้งานโมเดลจริง (ต่างจากขั้นตอนฝึกโมเดลที่มีข้อบังคับรายงานอยู่แล้ว) และยังไม่ชัดเจนว่าธุรกิจที่นำโมเดล AI สำเร็จรูปมา fine-tune ใช้งานเอง จะถูกนับเป็น “ผู้ให้บริการ (provider)” ที่แบกรับภาระกฎหมายเทียบเท่าผู้พัฒนาโมเดลเองหรือไม่
ผลกระทบต่อธุรกิจในประเทศไทย
สำหรับธุรกิจไทย เรื่องนี้ไม่ใช่แค่ข่าวภูมิรัฐศาสตร์ไกลตัวอีกต่อไป เพราะไทยเป็นฐานการผลิตฮาร์ดดิสก์ไดรฟ์ เซมิคอนดักเตอร์ขั้นปลาย ชิ้นส่วนอิเล็กทรอนิกส์ และยานยนต์ไฟฟ้ารายใหญ่ของโลก ผู้ผลิตและผู้ส่งออกไทยจำนวนมากอยู่ในห่วงโซ่อุปทานเดียวกับบริษัทข้ามชาติที่เป็นสมาชิก Pax Silica ทั้งจากสหรัฐฯ ญี่ปุ่น เกาหลีใต้ หรือสิงคโปร์ เมื่อกรอบความร่วมมือเริ่มเข้มงวดขึ้นเรื่อง “แหล่งที่มา” ของแร่ธาตุและชิ้นส่วน ธุรกิจไทยที่เป็นซัพพลายเออร์ให้บริษัทเหล่านี้อาจถูกขอให้แสดงหลักฐานย้อนกลับ (traceability) ของวัตถุดิบและกระบวนการผลิตมากขึ้น แม้ตัวเองจะไม่ได้เป็นภาคีของข้อตกลงใดเลยก็ตาม นี่คือความเสี่ยง “ถูกดึงเข้าไปเลือกข้างผ่านคู่ค้า” โดยไม่รู้ตัว
ในอีกด้านหนึ่ง สำหรับบริษัทจดทะเบียนที่ต้องทำรายงาน ESG ตามเกณฑ์ตลาดหลักทรัพย์แห่งประเทศไทย ทิศทางที่ ESG ของ AI กำลังขยายจาก “พลังงาน-น้ำ-คาร์บอน” ไปสู่ “แร่ธาตุวิกฤต-ห่วงโซ่อุปทานฮาร์ดแวร์-สิทธิมนุษยชน” หมายความว่า รายงานความยั่งยืนแบบเดิมอาจไม่เพียงพออีกต่อไปในสายตานักลงทุนต่างชาติ โดยเฉพาะกองทุนที่ลงทุนในบริษัทซึ่งอยู่ในห่วงโซ่อุปทาน AI ระดับโลก
ประเด็นที่สำคัญไม่แพ้กันคือช่องว่างทางกฎหมายที่งานวิจัยชี้ให้เห็น หากบริษัทไทยใช้บริการ Generative AI จากต่างประเทศ แล้วนำมา fine-tune เพื่อใช้งานเฉพาะทาง เช่น การคัดกรองผู้สมัครงาน หรือการประเมินสินเชื่อ และมีลูกค้าหรือข้อมูลที่เกี่ยวข้องกับตลาด EU บริษัทนั้นอาจเข้าข่ายมีสถานะเป็น “ผู้ให้บริการ AI” ภายใต้ EU AI Act โดยไม่รู้ตัว ซึ่งมาพร้อมภาระด้านการประเมินความเสี่ยงและการรายงานที่หนักกว่าการเป็นเพียง “ผู้ใช้งาน” มาก ความไม่ชัดเจนนี้ ถือเป็นความเสี่ยงทางกฎหมายที่ธุรกิจไทยควรรู้ไว้ล่วงหน้า ก่อนจะกลายเป็นปัญหาจริงเมื่อขยายตลาดไปต่างประเทศ
สิ่งที่ควรทำต่อ
- ตรวจสอบห่วงโซ่อุปทาน ของธุรกิจตัวเอง ว่าเชื่อมโยงกับคู่ค้าฝั่ง Pax Silica หรือ WAICO มากน้อยแค่ไหน เพื่อประเมินความเสี่ยงจากแรงกดดันที่อาจตามมา
- ทบทวนการใช้งาน AI ในองค์กร โดยเฉพาะกรณีที่มีการ fine-tune โมเดลหรือให้บริการที่แตะตลาด EU ว่าเข้าข่ายต้องรับผิดชอบเพิ่มเติมภายใต้ EU AI Act หรือไม่
- เริ่มเก็บข้อมูลแหล่งที่มาของฮาร์ดแวร์และแร่ธาตุ ในห่วงโซ่การผลิต แม้ยังไม่มีข้อบังคับในไทยโดยตรง เพื่อเตรียมพร้อมรับมาตรฐาน ESG เวอร์ชันใหม่ที่คู่ค้าต่างประเทศอาจเรียกร้อง
- สอบถามผู้ให้บริการคลาวด์/ดาต้าเซ็นเตอร์ ถึงข้อมูลการใช้พลังงานที่เกี่ยวข้องกับบริการ AI ที่ใช้งานอยู่ไว้ล่วงหน้า
- ปรึกษาที่ปรึกษากฎหมายหรือ DPO ขององค์กร ก่อนตัดสินใจผูกสัญญาระยะยาวกับพันธมิตรด้าน AI รายใดรายหนึ่ง โดยเฉพาะหากมีแผนขยายตลาดไปสหรัฐฯ จีน หรือ EU
มุมมองผู้เชี่ยวชาญ
“ผมมองว่าข่าวนี้ไม่ใช่แค่เรื่องการเมืองระหว่างประเทศอีกต่อไป แต่คือ สัญญาณล่วงหน้าของกฎหมายและมาตรฐานที่กำลังจะตามมา ธุรกิจไทยที่ยังคิดว่า ESG หมายถึงแค่การลดคาร์บอนหรือประหยัดพลังงาน ต้องรีบขยายมุมมองใหม่ เพราะต่อไปนี้ต้นทางของชิปหรือแร่ธาตุที่อยู่ในสินค้าคุณ อาจกลายเป็นคำถามที่นักลงทุนหรือคู่ค้าฝั่งตะวันตกถามคุณตรงๆ ใครเตรียมข้อมูลไว้ก่อน จะได้เปรียบกว่าคนที่ตั้งรับเมื่อกฎเกณฑ์บังคับใช้จริงแล้ว”
— Phuwara Krobtaku —
LL.M. (IP & IT) | M.S. (IT) | เนติบัณฑิต & ทนายความ
แหล่งอ้างอิง
- Reuters (Michael Martina), “US to tell partners they must pick sides in AI race with China”, 14 ส.ค. 2569 — https://www.reuters.com/world/china/us-tell-partners-they-must-pick-sides-ai-race-with-china-2026-08-14
- Al Jazeera, “China’s Xi Jinping launches new AI alliance: What is it?”, 17 ก.ค. 2569 — https://www.aljazeera.com/news/2026/7/17/chinas-xi-jinping-launches-new-ai-alliance-what-is-it
- MR Online / Friends of Socialist China, บทวิเคราะห์การประชุม WAIC 2026 (รายชื่อผู้นำที่เข้าร่วม รวมถึงนายกฯ ไทย) — https://mronline.org/2026/07/21/xi-jinping-outlines-chinas-vision-for-the-future-of-artificial-intelligence/
- Asia Society Policy Institute, “ASEAN Hedges With Pax Silica”, 8 ก.ค. 2569 — https://asiapolicy.asiasociety.org/p/asean-hedges-with-pax-silica
- ITIF, “Tracking Pax Silica’s Evolution: A Timeline”, 13 ส.ค. 2569 — https://itif.org/publications/2026/08/13/pax-silica-timeline/
- Hacker et al., “AI, Climate, and Regulation: From Data Centers to the AI Act” (arXiv:2410.06681) — https://arxiv.org/html/2410.06681v2
